Thiền thay đổi cấu trúc não bộ như thế nào? Góc nhìn khoa học

Nhiều người vẫn tin rằng phải ép não làm việc liên tục, nạp thật nhiều kiến thức từ bên ngoài thì đầu óc mới minh mẫn, linh hoạt. Nếu vậy thì thiền – ngồi yên một chỗ, nhắm mắt và giữ tâm trí vắng lặng – nghe có vẻ vô nghĩa. Thế nhưng chính khoảnh khắc tĩnh lặng đó lại là lúc chúng ta rèn luyện trí não, cải thiện nhận thức, tâm lý và hành vi của chính mình. Kết quả là một bộ não khỏe mạnh hơn, xử lý công việc nhanh nhẹn hơn trong một trạng thái tinh thần thư thái, nhẹ nhàng. Hãy cùng DANAVA nhìn vào những gì khoa học đã khám phá về tác động của thiền lên não bộ.

Sự linh hoạt của não bộ

"Sự linh hoạt của não bộ" (neuroplasticity) là hiện tượng não có thể thay đổi cùng với những biến chuyển về thể chất, xã hội hay tâm trí. Sự thay đổi này diễn ra dưới nhiều hình thức: thay đổi lượng chất xám, chiều dài dây nối giữa các tế bào thần kinh (neuron), mức độ kết nối và độ nhạy giữa chúng… Tất cả có thể dẫn tới việc tái cấu trúc não. Ở cấp độ nhận thức và tình cảm, sự linh hoạt này diễn ra tại thùy não (prefrontal cortex) và hệ thống viền (limbic system) – bao gồm vùng hải mã (hippocampus), hạch hạnh nhân (amygdala) và vùng dưới đồi (hypothalamus).

Mỗi vùng não làm nhiệm vụ gì?

Thùy não chịu trách nhiệm duy trì sự tập trung và lý trí, giúp ta hiểu bản thân và người khác – nền tảng của tình cảm và sự thấu hiểu lẫn nhau. Trong khi đó, hạch hạnh nhân xử lý và phản hồi các tín hiệu cảm xúc, hành vi, đồng thời kết nối thông tin với cảm xúc.

Hai cơ quan này gắn bó chặt chẽ. Nếu tổn thương, khả năng xử lý cảm xúc sẽ suy giảm: một người vẫn tiếp nhận được thông tin nhưng không còn cảm nhận được – chẳng hạn nhìn thấy những đứa trẻ lang thang xin ăn mà hoàn toàn dửng dưng.

Bên cạnh đó, vùng dưới đồi điều hòa động lực và các yếu tố sinh lý như nhịp tim, đường huyết, cảm giác đói… Còn vùng hải mã có nhiệm vụ nối kết các thông tin lưu trữ trong trí nhớ.

Thiền rèn não theo cơ chế "dùng thì phát triển"

Những vùng não thường xuyên hoạt động sẽ không ngừng phát triển, còn những vùng ít dùng tới có thể mất dần chức năng. Thiền nhấn mạnh sự thấu hiểu và cảm thông, nhờ đó làm tăng hoạt động ở thùy não. Đồng thời, thiền giúp tiết chế những suy nghĩ tiêu cực, làm giảm hoạt động ở hạch hạnh nhân.

Phương pháp giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (mindfulness-based stress reduction – MBSR) làm giảm hoạt động ở vùng thùy não giữa – vốn liên hệ với những suy nghĩ về sự bất hạnh. Điều này gợi ý MBSR có thể làm dịu cảm giác bất hạnh. Đáng chú ý, chỉ sau 8 tuần tập luyện, MBSR đã có thể làm chậm quá trình mất chất xám trong não.

Những gì nghiên cứu đã chứng minh

Nghiên cứu của Grant (2010) cho thấy vùng vỏ não xử lý "nỗi đau" của những người thiền lâu năm (hơn 1000 giờ) dày hơn so với người không thiền. Nói cách khác, họ đã học được cách xem nhẹ cảm giác đau đớn. Kết quả này củng cố bằng chứng về ảnh hưởng của thiền lên cấu trúc não.

Người thiền cũng ít hoạt động ở những vùng liên quan đến sự thụ động trong suy nghĩ và cảm xúc, đồng thời hoạt động nhiều hơn ở các vùng gắn với sự tiết chế và tập trung.

Hiệu quả ngay cả với trẻ nhỏ

Tác dụng của thiền còn được ghi nhận qua các chương trình can thiệp từ mẫu giáo đến trung học. Tại những trường áp dụng thiền, học sinh trở nên hòa nhập hơn, tăng kỹ năng cảm xúc và cải thiện kết quả kiểm tra tới 11%. Đây có thể là hệ quả của việc tăng chất xám ở thùy não – nơi xử lý thông tin về sự khen thưởng. Trong một thí nghiệm trên không gian ảo, thiền cũng giúp người tham gia có nhiều hành vi hướng tới xã hội hơn.

Thiền vốn là tập tục lâu đời tại nhiều nơi trên thế giới, và khoa học hiện đại đang dần làm sáng tỏ tác dụng của nó. Cảm xúc không còn đơn thuần là trạng thái bản năng: qua thiền và các phương pháp rèn luyện tâm trí khác, con người hoàn toàn có thể điều khiển cảm xúc, giảm suy nghĩ tiêu cực và nuôi dưỡng sự tích cực trong tư duy.

---

Bài viết được DANAVA biên tập lại. Nguồn tham khảo: yogaclubvietnam.com